Martin Bos Nieuws van Defensie en industrie

Defensie-uitgaven 2025: de 2%-norm is weer bereikt

16 januari 2025 Martin Financien, Politiek, Strategie

In de laatste jaren is de wereld fors veranderd met bijvoorbeeld de harde oorlog aan de oostgrens van Europa. De Defensienota 2024 benadrukt opnieuw de eerste hoofdtaak van de NAVO (het grondgebied van Nederland en de bondgenoten verdedigen). We zien de verandering ook terug in de fors stijgende begroting van Defensie. De NAVO-norm van 2% van het bruto binnenlands product wordt gehaald!

Hoe de complete financiële situatie van Defensie eruitziet, lees je in dit artikel¹. De verantwoording van de recente cijfers vind je in de voetnoten². Door de nieuwe ‘Wet financiële defensieverplichtingen’ (zie verderop) zal jaar nog het nodige aan onze defensie-uitgaven veranderen! Met nieuwe officiële cijfers zal dit artikel in de toekomst geactualiseerd worden.

25 juni 2025 – Het kabinet akkoord met het voorstel van de NAVO om de bijdrage te verhogen. 3,5% van het bruto binnenlands product (bbp) wordt dan jaarlijks besteed aan defensie. 1,5% van het bbp gaat dan jaarlijks naar bredere investeringen in relevante uitgaven. Denk hierbij aan maatschappelijke weerbaarheid en infrastructuur.
Voor de Nederlandse defensiebegroting van 2026 is reeds een stap gezet; het kabinet geeft volgend jaar 2,2% van het bbp uit aan defensie. Dat is inclusief steun aan Oekraïne. Het is aan een volgend kabinet om invulling te geven aan de doelstelling en daarbij steeds een integrale weging te maken ten opzichte van andere uitgaven.
Op de NAVO-top in Den Haag hebben alle lidstaten de verhoogde uitgaven bevestigd.

Het ‘Initiatiefvoorstel-Diederik van Dijk, Ellian, Boswijk, Dassen, Olger van Dijk, Paternotte, Eerdmans en Ceder Wet financiële defensieverplichtingen’³ is op 17 juni plenair behandeld in de Eerste Kamer en aangenomen.

De gegevens in dit artikel worden na Prinsjesdag (wanneer de komende begroting is vastgesteld) aangepast.

Twee eeuwen defensie-uitgaven

In de laatste decennia is het gebruikelijk geworden om de defensiebestedingen te vertalen als percentage van het bruto binnenlands product (bbp). Dit bbp is de totale geldwaarde van alle in ons land geproduceerde goederen en diensten gedurende een bepaalde periode (meestal een jaar). Het bbp is bovendien een internationale methode om landen te vergelijken. Het Nederlandse bbp over 2023 is door het CBS geschat op 1068 miljard euro.

Vanaf de oprichting van het Koninkrijk der Nederlanden zien de defensie-uitgaven er als volgt uit. De daling in het groene deel wordt later in het artikel verklaard maar heeft te maken met het achterlopen van de formele begroting op nieuwe wetgeving.

De Nederlandse defensie-uitgaven van 1814 tot en met 2029 als percentage van het bruto binnenlands product (bbp)

19^e eeuw

Bij 1815 valt het op dat de defensie-uitgaven voor één jaar stijgen. Met het Verdrag van Parijs / de Vrede van Parijs wordt Europa opnieuw ingedeeld. Het huidige Nederland en België worden één staat, het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden⁴. De defensie-uitgaven stijgen daarom tot 8,4% van het bbp om een eigen leger op te zetten na de strijd tegen Napoleon.

Vijftien jaar na betrekkelijke rust ontstond er in 1830 de Belgische Revolutie (de Belgische Opstand), een gewapende opstand tegen koning Willem I der Nederlanden. De zuidelijke provincies scheiden zich af en een onafhankelijk België ontstaat. De kosten van de inzet tegen de Belgen zijn zichtbaar in de grafiek. Na de onafhankelijkheid van België start in Nederland een recessie en dalen de defensie-uitgaven. Het wordt duidelijk dat Nederland tot een van de kleine landen behoort en (budgettair gedwongen) begint men de neutraliteitspolitiek te volgen.

Nederland in oorlogstijd

De Eerste en de Tweede Wereldoorlog behoeven geen verdere toelichting. In de bestedingen die je tot vlak voor de beide oorlogen ziet, vertrouwt Nederland tot het laatste moment op zijn neutraliteitspolitiek. Na de Tweede Wereldoorlog volgen er nog twee oorlogen waarbij Nederland fors betrokken was: de onafhankelijkheidsstrijd in Indonesië (1945-1949) en de Koreaanse Oorlog (1950-1953). Opnieuw pieken de uitgaven. Hierna gaat Nederland over in de Koude Oorlog. De defensie-uitgaven blijven op niveau.

Vredesdividend

Op 9 november 1989 valt de Berlijnse muur en is het duidelijk dat er een ander tijdperk aan gaat breken. De Koude Oorlog duurt nog tot 26 december 1991. Op die dag roept Boris Jeltsin de Russische Republiek uit.
In 1993 is het dan voor het eerst dat de Nederlandse defensiebudget onder de 2% zakt. Het zogenoemde Vredesdividend wordt geïnd. Nooit meer oorlog (denken een aantal mensen). ‘De nadagen van een leger zonder vijand’⁵ en ‘De Nederlandse krijgsmacht is haar vijand kwijt en daarmee ook haar doel’⁶. Op 1 mei 1997 wordt de opkomstplicht voor de dienstplicht afgeschaft.

In 2008 breekt wereldwijd de kredietcrisis. De gehele overheid moet bezuinigen⁷. Op de defensiebegroting wordt 1 miljard euro ingeleverd. De bezuinigingen zijn zo fors dat zelfs de Minister van Defensie Hillen als de Commandant der Strijdkrachten van Uhm hiertegen openlijk ageren. Het onderzoeksinstituut Clingendael vraagt zich af⁸ hoe het kan dat de regering, ondanks alle onzekerheid en instabiliteit in de wereld, een verdere ontmanteling van de krijgsmacht toestaat. Men concludeert dat militaire zaken voor de Nederlandse burger ver van hun bed staan. Het resultaat van de bezuinigingen is uiteindelijk dat de defensie-uitgaven dalen van 2,4% van het bbp in 1988 tot 1% in 2013.

Nieuwe tijden

Op 18 maart 2014 annexeert Rusland het Oekraïense schiereiland de Krim maar dat verandert nog niks in de defensie-uitgaven. Dat moment komt pas na 24 februari 2022 als Rusland Oekraïne aanvalt en de Russische retoriek zich tegen het Westen keert. Defensie-minister Brekelmans zegt bij de presentatie op Prinsjesdag: ‘Nederland moet bijdragen aan het afschrikken van tegenstanders om een gewapend conflict in Europa te voorkomen. Dat betekent dat de krijgsmacht permanent gereed moet zijn om de nieuwe dreigingen het hoofd te bieden. Daarvoor zijn meer militairen, meer materieel en meer trainingen nodig.’ Met incidenten als doorgesneden pijpleidingen en kabels lijkt een hybride oorlog alvast gestart.

Rusland is niet het enige probleem. De komende decennia wordt China gezien als een groeiende dreiging voor de nationale veiligheid en de westerse wereld⁹. We zien het agressieve optreden van China tegen Taiwan en in de Zuid-Chinese Zee. In plaats van één grootmacht (de VS) zijn er nu vijf zeer verschillende grootmachten¹⁰ (VS, China, India en Rusland en EU) met daarachter een veelheid aan assertieve middelgrote machten zoals Iran, Turkije en Brazilië. In de strijd om de wereldmacht durven landen weer te dreigen met hun militaire macht.

Hanteren NAVO-norm

Wat is afspraak om uit te geven aan Defensie? In 2014 is de NAVO-norm (opnieuw) aanvaard tijdens de NAVO-top in Wales¹¹: de lidstaten hanteren 2% van het bruto binnenlands product als norm voor de defensie-uitgaven.

In het Nederlands laat het de norm zich vertalen als een afspraak voor het verhogen van de defensiebudgetten en het eerlijker verdelen van de kosten en verantwoordelijkheden. Men verklaart dat de veiligheid en verdediging afhangt van de hoogte van de budgetten.
De lidstaten die in 2014 minder dan de 2% van het bbp uitgeven aan defensie, stoppen met het verder verminderen. Als het bbp stijgt, verhoogt men waar mogelijk de defensie-uitgaven. En dienen de lidstaten er naar te streven om de defensie-uitgaven over een periode van 10 jaar naar de 2% te brengen.

Het verloop van de defensie-uitgaven is in onderstaande grafiek weergegeven:

De Nederlandse defensie-uitgaven van 1991 tot en met 2029 als percentage van het bruto binnenlands product (bbp)

Voor het eerst sinds jaren tikken we in 2024 de 2% aan! De grafiek toont een daling na 2026. Dit komt omdat de cijfers zijn komen uit de meerjarenplanning van de Rijksbegroting. De politiek richt zich nu op een blijvend hoog uitgavenniveau. Dit is ook opgenomen in het Regeerakkoord van het kabinet Schoof¹²: ‘Dit kabinet investeert gedurende de kabinetsperiode extra in Defensie om de defensie uitgaven in lijn te brengen met de NAVO-norm.’ Op 17 december 2024 is het voorstel voor de ‘Wet financiële defensieverplichtingen’ voor de verankering van de NAVO-norm goedgekeurd in de Tweede Kamer¹³. In de komende maanden en tot aan Prinsjesdag zullen begrotingen hieraan aangepast worden.

Defensie in euro’s: concrete cijfers

Het hanteren van defensie-uitgaven als percentage van het bbp is de standaard. De volgende grafiek laat de defensie-uitgaven in euro’s zien. Grofweg is er een stijging van 10 miljard euro in de laatste jaren te zien. Leggen we het groeiende bedrag echter tegen de geldontwaarding (basis 1991) dan is de stijging iets minder spectaculair.
Om de bedragen in verhouding te zien, is het aardig om de uitgaven op andere onderwerpen te bekijken. We zien dan dat in 2024 het bedrag voor de zorg 98 miljard euro bedroeg. De sociale zekerheid stond voor 109 miljard euro in de boeken¹⁴.

Nederlandse defensie-uitgaven vanaf 1991 per jaar in miljoenen euro’s én gecorrigeerd naar inflatie

Meer dan 2 procent?

Gezien de huidige veiligheidsbehoeftes en NAVO-plannen wordt de 2%-norm als het absolute minimum beschouwd. Niet voor niets gaan we dat in Nederland in de wet verankeren. Er zijn zelfs gedachten in de politiek om de 2% als minimale norm in een wet op te nemen¹⁵.

Over een paar dagen is Donald Trump de Amerikaanse president. Zijn beelden bij de verdediging en de relaties binnen de NAVO komen langzaam naar buiten: binnen Europa moeten we de ‘eigen broek op kunnen houden’. Een andere gedachte van hem was dat het defensiebudget naar 5% van het bpp zou moeten gaan¹⁶.

De secretaris-generaal van de NAVO, Mark Rutte, heeft deze week aangegeven dat de NAVO-norm van 2% niet hoog genoeg is om de achterstand in te lopen. In zijn speech¹⁷ voor het Europese Parlement is een bijdrage van 3,6% of 3,7% genoemd. Hoe moet dat zonder het begrotingstekort of de belastingdruk enorm op te laten lopen? Dat er iets moet gebeuren is wel heel duidelijk. Door de bezuinigingen is Defensie zover uitgekleed dat we nog maar een klein aantal weken een intensief gevecht aan kunnen gaan¹⁸. Jarenlange bezuiniging moeten we inlopen.

Defensie-uitgaven vanaf 1991 per jaar in miljoenen euro’s t.o.v de 2% norm

In de bovenstaande grafiek geeft de ruimte tussen de blauwe en rode lijn aan hoeveel geld defensie tekort is gekomen. Het totale verschil in de periode 1991 tot en met 2023 bedraagt een enorme 129 miljard euro! Inflatie is hierbij niet meegerekend. Dit bedrag is ongeveer vijf keer het huidige jaarbudget.

De toekomst van defensie-uitgaven

Hoe lang moeten we dan het enorme bedrag aan onze defensie blijven uitgeven. Het is ook niet verstandig om op korte termijn de bestedingen voor Defensie weer af te bouwen. Admiraal Rob Bauer, voorzitter van het Militair Comité van de NAVO, waarschuwt dat Rusland na Oekraïne niet van plan is om te stoppen¹⁹. ‘Als mensen denken: als de oorlog in Oekraïne over is, kunnen we gewoon weer verder met ons leven, dat is niet zo.‘ Bauer doelt daarmee op Poetins ambities om het oude Russische Rijk, waartoe NAVO-leden als Polen en de Baltische Staten behoorden, in ere te herstellen. En ook Bauer noemt China als een steeds grotere bedreiging. ‘De wereld is groot en boos, hou op met die struisvogelpolitiek’, zegt hij. ‘Dit draait allemaal om een nieuwe machtsbalans tussen China en de VS. Zo’n verandering gaat altijd gepaard met wrijving. Die hoeft niet per se te leiden tot een wereldoorlog, maar wel tot regionale conflicten zoals we die nu zien.’ Volgens admiraal Bauer gaat de huidige onrust op het wereldtoneel nog zeker vijftien jaar duren²⁰.

Is het dan in absolute zin veel geld dat we aan defensie uitgeven? In verhouding tot de omvang van de bevolking zijn de uitgaven relatief beperkt. In de onderstaande grafiek zie je de defensie-uitgaven per Nederlander per jaar.

Nederlandse defensie-uitgaven vanaf 1991 per jaar per inwoner in euro’s én gecorrigeerd naar inflatie

Per Nederlander wordt er dit jaar € 1.238 uitgegeven aan defensie.

Voor € 3,38 per dag kan je in vrijheid leven!

Cijfers NAVO-breed

Uiteraard is er ook gekeken naar de totale uitgaven die we samen met de andere NAVO-landen doen²¹. Er is daarbij een enorm verschil tussen de lidstaten. We zien terug dat er over een periode van 10 jaar er veel veranderd is.

Defensie-uitgaven van de NAVO-landen in 2014 en 2024 als percentage bbp

Als we de inspanningen van de NAVO-lidstaten omrekenen in Amerikaanse dollar dan zien we een grafiek waarbij de Verenigde Staten niet passen. Vanwege hun enorme budget is de grafiek twee keer zo lang als hier getoond. Zou deze volledig getoond worden, dan vallen de budgetten van de andere landen in het niet. Het bbp van de Verenigde Staten over 2024 was 28.791 miljard dollar op een totaal NAVO-bbp van 53.976 miljard. Immense bedragen!

Defensie-uitgaven van de NAVO-landen in 2014 en 2024 in Amerikaanse dollar

Door hun grote bbp komt het erop neer dat (in Amerikaanse dollar) de Verenigde Staten 66% van het totale budget van de NAVO voor hun rekening nemen.

Voor de cijfers wereldwijd verwijzen we graag naar Wikipedia. Met een kleine voorzet: in 2025 is de voorspelling dat Rusland 120 miljard dollar aan defensie uitgeven²², rond de 9% van het bbp. De Chinese defensie-uitgaven voor 2024 waren geschat op 231 miljard dollar²³.

Een zekere onzekere toekomst

En terwijl dit artikel gepubliceerd wordt, is minister Veldkamp (Buitenlandse Zaken) op bezoek in de Oekraïense hoofdstad Kiev²⁴. Voor het eerst zegt iemand van het kabinet dat er meer geld nodig is dan twee procent van het bruto binnenlands product om de verdediging van NAVO-landen op orde te brengen. ‘We hebben twee procent van het bruto binnenlands product (bbp) als bodem vastgesteld, maar er zal meer geld nodig zijn.‘

De defensie-uitgaven van Nederland blijven een speelbal tussen de economische realiteit, politiek opportunisme en de dreigingen. Maar op korte en middellange termijn lijken de bestedingen voor defensie hoog en hoger. We hebben een hoop in te halen om onze krijgsmacht weer op niveau te brengen! Ik geef de € 3,38 per dag hiervoor graag uit.