Herdenken – 80 jaar later

Deze hele week zijn er herdenkingen over de Operatie Market Garden. Precies 80 jaar geleden voerden de geallieerden de gedurfde actie uit. Vandaag wordt het, samen met veteranen, herdacht op de Ginkelse Heide bij Ede. In dit artikel brengen we de gehele herdenking ruimschoots in beeld.

Operatie Market Garden in een notendop

Operatie Market Garden was een ambitieuze aanval van de geallieerden in september 1944. Het doel was om door Nederland te trekken en cruciale bruggen te veroveren, zodat de troepen snel naar Duitsland konden oprukken. De operatie bestond uit twee delen: een luchtlandingsaanval (Market) en een grondoffensief (Garden). Britse, Amerikaanse en Poolse troepen kregen de opdracht om bruggen over rivieren zoals de Maas, Waal en Nederrijn te veroveren.

De operatie begon goed met succesvolle luchtlandingen, maar al snel liepen de troepen tegen problemen aan. De cruciale brug bij Arnhem bleek onbereikbaar. Duitse tegenaanvallen bliezen verschillende bruggen op of blokkeerden de toegang. Het Britse 30^e Legerkorps, dat vanuit België optrok, liep vertraging op, waardoor de planning in de war raakte. Amerikaanse troepen wisten wel de brug bij Nijmegen in handen te krijgen, maar het was te laat om Arnhem nog te redden.

Op 24 september bliezen de geallieerden de operatie af. De troepen bij Arnhem moesten zich terugtrekken en de evacuatie volgde snel. Het plan mislukte en de geallieerden konden hun opmars naar Duitsland niet voortzetten. Hierdoor werd de bevrijding van het noorden en westen van Nederland uitgesteld, wat leidde tot de hongerwinter van 1944-1945.

Luchtlandingen

De herdenkings-luchtlanding begon op zaterdagochtend. Om 9.30 voerden de eerste parachutisten van Parachute Group Holland een proefsprong uit. Hiervan was al een groot publiek getuige. Een uur later vond de zogeheten massdrop plaats.
In tegenstelling tot in 1944 vliegen de vliegtuigen achter elkaar aan, waar ze tijdens Operatie Market Garden in een V-vorm vlogen, aldus de presentator ter plaatse: “Meerdere V-vormen stuurden toen de 121 geallieerde vliegtuigen over de heide”.  

Herdenking

Om 11:30 begint de herdenking van Operatie Market Garden. Koning Willem-Alexander en tal van hoogwaardigheidsbekleders zijn erbij aanwezig. De bezoekers krijgen de gelegenheid om alles te volgen bij het Herdenkingsplein.
De shetlandpony Pegasus moet wennen aan de warmte en de drukte. Pegasus is de mascotte van het Britse Parachute Regimenten vernoemd naar het mythische gevleugelde paard, symbool van de Britse luchtlandingstroepen sinds 1942.

Toespraken

Verschillende mensen gaven tijdens de herdenking een toespraak.

Toespraak burgemeester

Burgemeester René Verhulst van Ede benadrukte: “Vrijheid is springlevend voor ons op dit moment, maar onze taak is nu om deze vrijheid te koesteren en te beschermen. Herdenken geef je door.” Hij wil het herdenken inzetten als leermiddel en wapen tegen onrecht en onvrijheid. “Samen laten we zien dat vrijheid nooit vanzelfsprekend is en dat we altijd moeten blijven herdenken en gedenken.”

Toespraak Minister van Defensie

Minister Ruben Brekelmans is de tweede spreker. Hij neemt ons mee in het leven van luitenant Dermod Greene Anderson. Hij was een architectuurstudent in het Verenigd Koninkrijk. Toen de oorlog uitbrak, meldde hij zich vrijwillig aan bij het leger. Op de tweede dag van Market Garden landde Anderson met zijn zweefvliegtuig bij Wolfheze. Samen met zijn passagiers zette hij koers richting Arnhem. Maar door hevige Duitse tegenstand kwamen ze in Oosterbeek terecht, waar ze al snel door de vijand werden omsingeld. Er volgden zware dagen en nachten, met weinig gelegenheid voor rust of slaap, en snel toenemende aantallen slachtoffers. Op 25 september moesten de uitgeputte soldaten het opnemen tegen vijandelijke mortiergranaten, artilleriegranaten, sluipschuttersvuur, luchtaanvallen en tankaanvallen. Die dag werd luitenant Anderson gedood, op slechts 29-jarige leeftijd.

Zijn moeder heeft nooit geweten waar haar zoon begraven ligt. Het zou bijna 80 jaar duren om hem te vinden. In november 2022 werd Anderson opgegraven door de Recovery and Identification Unit van de Koninklijke Landmacht. Ze konden hem identificeren aan de hand van het DNA van zijn achterneef: Luitenant-kolonel Julian Miles Anderson, werkzaam bij de NAVO. Brekelmans: “Net als luitenant Anderson waren er honderdduizenden gewone mannen en vrouwen, met buitengewone moed. Hij kan worden gezien als een symbool van een generatie. (…) We leven allemaal in vrijheid, dankzij de inspanningen van zijn generatie.“

De minister trekt daarna de parallel met de oorlog in Oekraine. “In Oekraïne sterven jongeren weer in loopgraven, worden ze gedood door beschietingen en aangevallen door tanks. Ze vechten voor de vrijheid van hun land, voor de vrijheid van Europa, zodat die kan worden doorgegeven aan de volgende generatie, en de volgende. Wij zullen hen steunen, hoe lang het ook duurt. Want, zoals de mannen en vrouwen naast mij heel goed weten: vrijheid komt niet gratis, die moet verdedigd worden.“

Toespraak commandant Parachute Regiment

De commandant van het Britse Parachute Regiment, luitenant-generaal Andrew Harrison, DSO, OBE, is degene die daarna spreekt. Ook over de offers die gebracht zijn door “my heroes, my examples“. Het spreekt emotioneel over de moed en de opoffering van de mannen in de strijd. Mannen die gingen voor vrede. Hij sluit af met een groet voor de veteranen, “de laatste bewakers van de herinnering aan hun gevallen broeders“.

Toespraak commandant 11 Luchtmobiele Brigade

De voorlaatste spreker is brigadegeneraal Frank Grandia, commandant 11 Luchtmobiele Brigade. Het verhaal van Tom: “Ik spring niet voor mezelf maar voor anderen” waarbij Tom een militair is van 11 LMB. “Voor wie spring je dan wel? Voor zijn maten, degenen naast hem, voor zijn vriendin en om anderen te helpen.” De essentie van de paratrooper, professioneel opdat anderen in vrijheid kunnen leven.

Toespraak dominee 16 Air Assault Brigade

Dominee Gavin Smith van de Britse 16 Air Assault Brigade zei: “”We herinneren ons met dankbaarheid de offers van 80 jaar geleden. We worden eraan herinnerd dat ze hoop en troost brachten in de meest sombere omstandigheden.“

Last Post en minuut stilte

Jeroen Spelt van de Harmonie Ede speelt op zijn trompet de Last Post terwijl alle aanwezigen staan. De Last Post wordt gevolgd door een minuut stilte. Militairen nemen de houding aan en brengen de groet.

Kranslegging

Koning Willem-Alexander mocht als eerste een krans leggen.

Na de koning gevolgd door:

• Lt-gen Andrew Harrison, commandant Parachute Regiment, Gen Sir Roly Walker, commandant Defensiestaf, Air Marshal Johnny Springer, commandant Air Staff;
• Minister van Defensie Ruben Brekelmans en Commandant der Strijdkrachten Onno Eichelsheim;
• Burgemeester Verhulst en zijn wethouders Karin Bijl, Arnold Versteeg, Bram van der Beek en Peter Pater en Jan-Pieter van der Schans en de gemeentesecretaris René Groen;
• Generaal Frank Grandia, commandant 11 Luchtmobiele Brigade;
• Kolonel Michał Strzelecki, commandant Poolse 6^th Airborne Brigade (6 Brygada Powietrznodesantowa);
• Kolonel Derek Noel commandant 2 Brigade Combat Team 82 Airborne Division;
• Kolonel Yannick Lemieux, defensie-attaché Canadese ambassade;
• Henri Lenferink, Commissaris van de Koning in Gelderland, Ahmed Markouch, burgemeester Arnhem, Agnes Schaap, burgemeester Renkum, Patricia Hoytink, burgemeester Overbetuwe;
• Wout van den Top, Janny Hei, namens het Nederlands verzet;
• Thijs van der Laan, Stichting Airborne Herdenkingen, Yasmin Buchholtz, Sofie Rikhof, een Duitse en Nederlandse leerling;
• Josua Harmsen, Dominique Bakker, namens bestuur leraren en leerlingen basisschool De Regenboog;
• Lucy, Norine en Dirk, kinderburgemeester en wethouders Ede.

Volksliederen

De Harmonie Ede speelt de volksliederen van Canada, Polen, Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten en Nederland.

Veteranen

Er waren in Ede een groot aantal veteranen uit de Tweede Wereldoorlog aanwezig.

Geoff Roberts (1925)

Hij werd geboren op 28 juni 1925 in Chelsea Barracks, Londen. Tijdens de Blitz in september 1940 werkte hij binnen de Air Raid Posts. Zijn familie verhuisde naar Hertfordshire voor veiligheid. In 1942 trad hij toe tot het London Scottish Regiment. Na training in Aberdeen en Perth werd hij in Yorkshire geplaatst en solliciteerde hij naar de Airborne Forces. Op 17 september 1944 nam hij deel aan de Slag om Arnhem. Ze landden in Wolfheze en moesten het gebied beveiligen. Na intense gevechten werd hij gevangen genomen door de Duitsers. Na de oorlog bevrijdde hij zichzelf en keerde hij naar huis terug. Sindsdien bezoekt hij Arnhem elk jaar. Hij is de laatste van de veteranen van de Slag om Arnhem die nog in staat is om de Airborne Herdenkingen bij te wonen. Waarom hij zo graag blijft terugkeren? “Het is hier mijn tweede huis”, heeft hij al vele malen herhaald.

Nick Janicki (1923)

Nick Janicki diende vanaf 1945 bij het Canadian Scottish Regiment. Hij nam deel aan Operatie Veritable (Slag om het Reichswald) in Duitsland en hielp op 10 april 1945 bij de bevrijding van Deventer. Na de oorlog keerde hij terug naar Canada en leidde een rustig leven.

Max Wolff (1926)

Max Wolff, geboren in de Joodse gemeenschap van Arnhem, vluchtte in 1942 naar Brussel. Hij diende als tolk bij de Royal Engineers tijdens Operatie Veritable en hielp na de oorlog bij de herbegraving van soldaten in Arnhem.

Willem Wilbrink (1926)

Willem Wilbrink, geboren in 1926, sloot zich op vijftienjarige leeftijd aan bij het Nederlandse verzet. Na gevangenschap in Dachau diende hij als vrijwilliger in Nederlands-Indië, raakte gewond en hielp later veteranen. Hij ontving meerdere onderscheidingen voor zijn inzet.

Johan Geneuglijk (1921)

Johan Geneuglijk diende als kanonnier op Hr. Ms. Witte de With tijdens de Slag in de Javazee. Na het verlies van het schip keerde hij na de oorlog terug naar Nederland en bleef in dienst bij de marine tot de jaren ’70.

Richard Day

Richard Day valt op met zijn ‘bush hat’. Die kreeg hij in 1943 op 18-jarige leeftijd in het trainingskamp in India bij de Royal Welch Fusiliers, 2nd Infantry Division. Hij overleefde de bloedige Slag om Kohima in Noordoost-India. “Na de oorlog hoorde ik bij de eerste Britse troepen die in Japan aankwamen”, vertelt Day.

Eugeniusz Jan Niedzielski (1923)

Niedzielski werd geboren op 1 september 1923 in Dubno, toen in Polen, nu in Oekraïne. Na deportatie naar een werkkamp in Siberië sloot hij zich aan bij het Poolse leger in ballingschap. Hij hielp Breda bevrijden in 1944 en bleef na de oorlog in het Verenigd Koninkrijk wonen.

Gilbert Clarke (1925)

Gilbert Clarke, geboren in Montego Bay, Jamaica, sloot zich in 1943 aan bij de RAF. Hij werkte als technicus aan radarapparatuur voor vliegtuigen, waaronder de Hurricanes en Spitfires, en maakte de oorlog mee op verschillende Britse en Amerikaanse luchtbases.

De anderen

Op het podium drie andere veteranen. Mannen van wie ik niet kon achterhalen wat hun namen zijn maar die wel op de foto staan. Weet je het? Stuur dan even een bericht.

Volgens het overzicht van de gemeente Ede waren ook deze veteranen aanwezig:

• Dominick Critelli (1921)
  Dominick Critelli diende als stafsergeant in de Amerikaanse 95e Infanteriedivisie. Hij vloog verkenningsmissies en bracht tijdens de Slag om de Ardennen cruciale voorraden naar geïsoleerde troepen. Voor zijn moed ontving hij meerdere onderscheidingen, waaronder de Franse Légion d’honneur.
• Mervyn Kersh (1924)
  Mervyn trad op 18-jarige leeftijd toe tot het leger als technisch medewerker bij de 17e Advance Vehicle Company. Tijdens de landing in Normandië kwam hij aan op Gold Beach en arriveerde zes dagen na de bevrijding in Bergen-Belsen in april 1945.
• John King (1924)
  John trad in april 1943 toe tot de Royal Navy en diende op HMS Janus. Hij nam deel aan bombardementen aan de Italiaanse kusten en was betrokken bij de landing bij Anzio, waar zijn schip werd gezonken. Slechts 52 van zijn 160 kameraden overleefden. Na de oorlog diende hij op HMS Phoenicia in Malta en keerde in 1946 terug naar het VK.
• Don Turrell (1925)
  Don diende bij de Cameronians en nam na D-Day deel aan de gevechten rond Hill 112 tijdens Operatie Jupiter. Hij raakte ernstig gewond en werd teruggebracht naar het VK.

Andere activiteiten

Er waren ook andere activiteiten te doen op de hei. Kinderen konden meedoen aan verschillende workshops. Ook waren er allerlei bijzondere militaire voertuigen te bekijken. Bezoekers konden kennis maken met militairen die zich inzetten voor vrijheid in Nederland en het buitenland. Verder stonden op de tankbaan zo’n honderd authentieke Tweede Wereldoorlog voertuigen.

Volgend jaar

Volgend jaar, op 20 september 2025, herdenken we opnieuw op de Ginkelse Heide.