F-35 Lightning II

F-35 Lightning II

De F-35 Lightning II is het vijfdegeneratie gevechtsvliegtuig van de Koninklijke Luchtmacht dat de F-16 Fighting Falcon verving. Het toestel combineert stealth-technologie met geavanceerde sensoren en multirole-capaciteiten voor luchtaanvallen, grondsteun en luchtverdediging. Nederland beschikt over 49 F-35A-toestellen (stand december 2025), waarvan 38 gestationeerd zijn op de vliegbases Leeuwarden en Volkel en 11 op Luke Air Force Base in Arizona voor opleiding. Uiteindelijk krijgt Nederland 52 toestellen.

Specificaties

  • Fabrikant: Lockheed Martin (Verenigde Staten)
  • Type: F-35A Lightning II (CTOL – Conventional Take-Off and Landing)
  • Lengte: 15,67 meter
  • Spanwijdte: 10,67 meter
  • Hoogte: 4,60 meter
  • Leeggewicht: 13.198 kilogram
  • Maximaal startgewicht: 30.886 kilogram
  • Motor: Pratt & Whitney F135-PW-100 turbofan
  • Stuwkracht: 125 kilonewton (zonder naverbranding), 191 kilonewton (met naverbranding)
  • Maximumsnelheid: Mach 1,6 (ongeveer 1.960 kilometer per uur)
  • Maximaal vliegbereik: 2.200 kilometer (zonder lucht-lucht bijtanken)
  • Maximale vlieghoogte: 15.000 meter
  • Bemanning: 1 (piloot)
  • Bewapening:
    • GAU-22/A 25mm snelvuurkanon (181 patronen, vuursnelheid 3.300 schoten per minuut)
    • 11 ophangpunten (4 intern, 7 extern)
    • Intern: 2 voor lucht-luchtraketten (AIM-120C AMRAAM), 2 voor bommen of raketten
    • Extern: 1 middelste voor extra GAU-22/A, 2 buitenste voor lucht-luchtraketten (max 135 kg), 4 overige voor bommen en raketten
  • Aantal aangeschaft: 52 (Nederland)
  • In gebruik bij: Koninklijke Luchtmacht (vanaf 31 oktober 2019)

Ontwikkeling van het Joint Strike Fighter-programma

De F-35 ontstond uit het Joint Strike Fighter (JSF)-programma dat in 1993 startte. Na bezuinigingen die volgden op de val van de Berlijnse Muur fuseerde het Amerikaanse ministerie van Defensie meerdere projecten tot één gezamenlijk programma. Het doel was een betaalbaar toestel dat de F-16, F/A-18, AV-8B Harrier en A-10 kon vervangen.

In 1996 startte de concept demonstratiefase met twee concurrenten: Lockheed Martin ontwikkelde de X-35 en Boeing de X-32. Na uitgebreide tests koos het Amerikaanse ministerie van Defensie in oktober 2001 voor de X-35. Deze keuze vormde de basis voor de F-35 Lightning II.

Internationale samenwerking

Het JSF-programma betrok internationale partners om ontwikkelkosten te delen. Het Verenigd Koninkrijk, Italië, Nederland, Canada, Australië, Denemarken en Noorwegen namen deel. Nederland werd in 2002 Level-2 partner (één van de belangrijkste participanten na het VK) en investeerde ruim 800 miljoen euro.

Nederlandse bedrijven produceren componenten voor alle F-35-varianten wereldwijd. Fokker maakt vleugelonderdelen, Terma Nederland levert vleugelstructuren en Thales Nederland bouwt componenten voor het targeting-systeem. De Nederlandse industrie haalde sinds de start voor meer dan 2,5 miljard dollar aan contracten binnen.

Nederlandse keuze en levering

In 2002 nam Nederland het principebesluit voor deelname aan het JSF-programma. Het definitieve aankoopbesluit volgde in 2012 na politieke discussie over kosten. Nederland koos voor de F-35A-variant. In 2013 bevestigde Nederland de aankoop van 37 toestellen. In juni 2022 volgden zes extra toestellen, waarmee het totaal op 52 kwam.

Op 31 oktober 2019 landde het eerste operationele Nederlandse toestel op vliegbasis Leeuwarden tijdens het First Aircraft Arrival-evenement. De toestellen werden verdeeld over 322 Squadron in Leeuwarden en 313 Squadron op vliegbasis Volkel. In oktober 2021 arriveerden de eerste F-35’s op Volkel. Elf toestellen bleven gestationeerd op Luke Air Force Base in Arizona voor opleidingen.

Stand december 2025 had Nederland 49 van de 52 bestelde toestellen ontvangen. De laatste drie komen in 2026.

Drie varianten

De F-35 bestaat in drie hoofdvarianten die elk specifieke rollen vervullen:

F-35A (Conventional Take-Off and Landing)

Het A-model is de standaardversie voor de luchtmacht. Het toestel start en landt op gewone vliegvelden. De F-35A heeft een intern 25mm-kanon en is het lichtste en goedkoopste model. Nederland, Noorwegen, Denemarken, België, Polen, Zwitserland en andere landen gebruiken deze variant. De Amerikaanse luchtmacht plant de aankoop van 1.763 stuks.

F-35B (Short Take-Off and Vertical Landing)

Het B-model kan verticaal opstijgen en landen dankzij een shaft-driven lift fan (door een as aangedreven hefventilator). Deze capaciteit maakt het geschikt voor kleine vliegdekschepen en geïmproviseerde landingsplaatsen. Het Verenigd Koninkrijk, Italië, Japan en Singapore gebruiken deze variant. Het Amerikaanse Korps Mariniers plant de aankoop van 353 stuks.

F-35C (Carrier Variant)

Het C-model is speciaal ontworpen voor grote vliegdekschepen. Het heeft grotere vleugels, een versterkt landingsgestel en een is geschikt voor catapultlanceringen. De Amerikaanse marine en mariniers gebruiken deze variant. De Amerikaanse marine plant de aankoop van 273 stuks.

Stealth-technologie

De F-35 beschikt over geavanceerde stealth-eigenschappen die het moeilijk detecteerbaar maken voor radar. De vormgeving bestaat uit schuine panelen zonder uitstekende delen om radarreflecties te minimaliseren. Een speciale coating absorbeert radarstralen. De interne wapenbaaien voorkomen dat raketten en bommen de radar cross-section vergroten.

Deze stealth-capaciteit stelt de F-35 in staat ongemerkt vijandelijk luchtruim binnen te dringen. Wanneer stealth minder cruciaal is, kan het toestel extra wapens extern meenemen onder de vleugels. Dit vergroot de vuurkracht maar maakt het vliegtuig zichtbaarder voor radar.

Sensoren en systemen

Het Distributed Aperture System (DAS) bestaat uit zes infraroodcamera’s rondom het vliegtuig die een volledig 360-gradenoverzicht bieden. De beelden projecteren direct op de helm van de piloot. Hierdoor kan de piloot letterlijk door de bodem van het vliegtuig kijken.

De AN/APG-81 AESA-radar is een geavanceerde systeem dat over meerdere frequenties uitzendt. Dit maakt de radar moeilijker te detecteren door vijandelijke systemen. De radar kan gelijktijdig lucht- en gronddoelen volgen.

Het Electro-Optical Targeting System (EOTS) onder de neus combineert infrarood zoeken met laserdesignatie. Het systeem ondersteunt precisiebombardementen en doelverkenning.

Het AN/AAS-37 waarschuwingssysteem detecteert naderende raketten. Verschillende sensoren verspreid over het toestel waarschuwen voor zowel radargeleide als infraroodgeleide wapens.

De F-35 fungeert als informatiehub. Het toestel verzamelt gegevens van eigen sensoren en van andere platforms (satellieten, schepen, grondeenheden) en deelt deze via datalinks met bondgenoten. Deze netwerkgecentreerde oorlogsvoering maakt de F-35 een force multiplier die de effectiviteit van andere wapensystemen verhoogt.

Hoofdtaken

De Koninklijke Luchtmacht zet de F-35 in voor zes hoofdtaken:

  • Offensive Counter Air / Sweep
    Het bevechten van luchtoverwicht door vijandelijke vliegbases en vliegtuigen aan te vallen boven vijandelijk gebied.
  • Defensive Counter Air / Cruise Missile Defence
    Het behouden van luchtoverwicht door inkomende aanvallende vliegtuigen en kruisraketten te onderscheppen. Hieronder valt ook de bewaking van Nederlands luchtruim (QRA-taak).
  • Suppression / Destruction of Enemy Air Defences (SEAD/DEAD)
    Het onderdrukken en vernietigen van vijandelijke luchtverdedigingssystemen op de grond. Dit is een nieuwe taak voor de Koninklijke Luchtmacht die speciale training vereist.
  • Air Interdiction
    Het aanvallen van logistieke en communicatielijnen diep in vijandelijk gebied. Deze lange-afstandsmissies vragen groot bereik en zelfbescherming.
  • Close Air Support
    Het verlenen van directe steun aan grondtroepen die in contact zijn met vijandelijke troepen.
  • Intelligence, Surveillance and Reconnaissance (ISR)
    Het verzamelen van gegevens over vijandelijke systemen, situaties op de grond en het creëren van een algemeen luchtbeeld. Dit is een nieuwe taak voor jachtvliegtuigen van de Koninklijke Luchtmacht.

Bewapening en capaciteiten

In juni 2023 schafte Nederland de JASSM-ER (Joint Air-to-Surface Standoff Missile – Extended Range) aan. Deze kruisraket heeft een bereik van ongeveer 1.000 kilometer en biedt de F-35 lange-afstandsslagkracht tegen strategische doelen. De Amerikaanse en Australische luchtmachten gebruiken de JASSM-ER al.

In juni 2023 volgde ook de aankoop van de AARGM-ER (Advanced Anti-Radiation Guided Missile – Extended Range) van Northrop Grumman. Deze antiradiaraket is speciaal ontwikkeld voor SEAD/DEAD-missies om vijandelijke luchtverdedigingsradars uit te schakelen.

Op 1 juni 2024 nam de F-35 de Nederlandse kernwapentaak binnen de NAVO over van de F-16 voor NAVO-nucleaire afschrikking. Nederland levert Dual-Capable Aircraft voor deze NAVO-taak. Het was het eerste Europese land dat hiervoor de overstap naar de F-35 maakte.

Operationele inzet

Op 3 maart 2022 zette Nederland voor het eerst F-35’s in voor NATO Enhanced Air Policing boven Oost-Europa. Dit was de eerste officiële operationele inzet van Nederlandse F-35’s. De toestellen patrouilleerden boven Polen en de Baltische staten na de Russische invasie in Oekraïne.

Nederlandse F-35’s namen deel aan internationale oefeningen zoals Red Flag in de Verenigde Staten, waar pilots complexe gevechtsscenario’s trainen tegen geavanceerde dreigingen. In april en mei 2023 bewaakte de F-35 voor het eerst het zuidoostelijk Europees luchtruim vanuit Roemenië.

In september 2024 bereikte de F-35 Full Operational Capability (FOC). Vanaf dat moment nam het toestel alle taken van de F-16 over, die op 27 september 2024 officieel uit dienst ging bij de Koninklijke Luchtmacht.

Uitdagingen en kritiek

Het F-35-programma trok kritiek vanwege ongekende complexiteit, oplopende kosten en vertragingen. De beslissing om productie te starten terwijl ontwikkeling en testen nog liepen, leidde tot dure ontwerpwijzigingen en aanpassingen aan al geproduceerde toestellen.

De kostprijs per toestel steeg aanzienlijk boven oorspronkelijke ramingen. In 2024 kostte een F-35A gemiddeld 82,5 miljoen dollar (exclusief motor). De F135-motor kost afzonderlijk 20,4 miljoen dollar. De totale levenscycluskosten van het programma worden geschat op meer dan 2.000 miljard dollar.

De drie varianten deelden uiteindelijk slechts 25 procent van hun onderdelen, ver onder de beoogde 70 procent. Dit verhoogde de complexiteit en kosten. Technische problemen zoals scheurvorming nabij het boordkanon en motorproblemen zorgden voor tijdelijke grondstandingen van vliegtuigen.

Desondanks is de F-35 het meest geproduceerde westerse gevechtsvliegtuig van dit moment. Lockheed Martin leverde in 2025 een recordaantal van 191 toestellen, waarmee de mondiale vloot groeide naar ongeveer 1.300 vliegtuigen.

Internationale operators

Achttien landen gebruiken de F-35. De grootste operators zijn de Verenigde Staten (2.389 besteld), Japan (147), het Verenigd Koninkrijk (138), Italië (90), Canada (88), Australië (72), Finland (64), Israël (50) en Noorwegen (52). Andere gebruikers zijn België (34), Denemarken (27), Duitsland (35), Griekenland (20), Polen (32), Roemenië (32), Singapore (20), Tsjechië (24) en Zwitserland (36).

Deze mondiale vloot creëert een gedeelde logistieke en trainingsbasis. NAVO-partners kunnen gezamenlijk opereren met hetzelfde toestel, wat interoperabiliteit versterkt. Nederland participeert in het wereldwijde onderhoudsnetwerk. Het Logistiek Centrum Woensdrecht beschikt over drie Maintenance, Repair, Overhaul & Upgrades (MRO&U) docks voor vliegtuigonderhoud.

Noorse variant

Op de foto’s hieronder staan de Noorse exemplaren van de F-35A. Tijdens de Weapon Instructor Course 2024 vlogen zij vanaf de vliegbasis Leeuwarden en oefenden met de andere deelnemers. De Noorse versie verschilde toen nog van de Nederlandse in de opslaglocatie van de remparachute boven de motor, tussen de twee richtingsroeren.

Toekomst

De F-35 blijft de komende decennia het hoofdgevechtsvliegtuig van de Koninklijke Luchtmacht. Lockheed Martin en het Joint Program Office werken aan doorontwikkelingen zoals Block 4-upgrades die nieuwe wapensystemen, verbeterde sensoren en kunstmatige intelligentie integreren.

Nederland investeert in modificaties om nieuwe capaciteiten toe te voegen. Deze kosten worden gedekt vanuit het Defensiebudget. De vraag is of de F-35 net als zijn voorganger vijftig jaar in dienst blijft, maar gezien de technologische voorsprong en doorlopende upgrades lijkt een lange levensduur realistisch.