Het Joods monument: eindelijk terug in hun Amersfoort
Zevenhonderd mensen staan in stilte bij elkaar op het Borneoplein in Amersfoort. Het is maandagavond 19 mei 2025. Tachtig jaar na de bevrijding van Nederland krijgt Amersfoort eindelijk een monument voor de 360 Joodse inwoners die in de Tweede Wereldoorlog zijn vermoord. Op het vernieuwde Borneoplein branden vanaf nu 360 lichtpunten. Eén voor elk slachtoffer. We nemen je mee in de feestelijke avond.
Een groep kinderen geeft bij binnenkomst iedere bezoeker het programmaboekje. Voor een kleine groep mensen in er een zitplaats voor het podium.
“We zijn hier met zevenhonderd mensen,” begint ceremoniemeester Arjeh Kalmann. Hij zette zich jarenlang in voor de komst van het Joods monument. “Voor de oorlog woonden er ongeveer zoveel Joden in Amersfoort. 360 daarvan overleefden de oorlog niet.” Kalmann verwelkomt alle aanwezigen bij deze bijzondere onthulling.
Theater en dans brengen emotie
Tijdens de ceremonie wisselen toespraken en kunst elkaar af. Een indrukwekkend dansoptreden brengt de geschiedenis van de Joodse gemeenschap in Amersfoort tot leven. Daarnaast voeren acteurs een korte theaterscène op die de impact van de oorlog op Joodse families toont. De oorverdovende stilte tijdens deze optredens laat zien hoe diep het raakt.
De ‘spoken word’-voordracht die een achterkleinkind rappend en zingend opdraagt aan zijn vermoorde voorouders, maakt misschien nog wel de meeste indruk. “Bij mij ben je mooi. Bij mij mag je stralen,” zingt hij. Ook de oudsten onder de toehoorders deinen mee en pinken hier en daar een traan weg.
“Je gaat logeren”
De 87-jarige Emmy Menko-Drop neemt vervolgens het woord. Zij overleefde als enige van haar gezin de oorlog. “Je gaat uit logeren,” kreeg ze als vierjarig meisje in 1942 te horen. Daarna zag ze haar vader, moeder, broer, zus en tante nooit meer terug. Zij werden vermoord in concentratiekamp Sobibor.
In haar toespraak zegt Menko-Drop blij te zijn met het monument. Ze ziet het als erkenning voor wat er destijds gebeurd is. “Je weet het aantal slachtoffers, maar nu zie je pas hoeveel het echt is.”
Te lang gewacht
“Dit monument had er al lang moeten staan,” zegt burgemeester Lucas Bolsius in zijn toespraak. Na de oorlog was er weinig belangstelling voor het lot van de Joodse slachtoffers. De aandacht ging vooral naar de wederopbouw.
“Er is te lang geen werk van gemaakt in deze stad,” geeft Bolsius toe. “Amersfoort stond niet klaar voor de overlevenden van deze afschuwelijke menselijke tragedie. Maar nu is het eindelijk hier.” Volgens de burgemeester raakt het Joods monument “onze harten, omdat we onszelf erin kunnen zien.”
Namen klinken door de stilte
Leerlingen van middelbare school de Amersfoortse Berg lezen één voor één alle 360 namen voor. Van Isidore Adamski tot Jacob van Zuiden. Sommige achternamen komen vaker terug. De families Klein, Cohen en Hilversum verloren elk tien of meer mensen. De stilte tijdens het voorlezen is indrukwekkend.
Een zee van licht
Arjeh Kalmann interviewt daarna kunstenaar Tamar Frank over haar werk ‘Licht van Herinnering’. Rondom de vijver op het Borneoplein staan 360 dunne palen met daarop spiegelende kubussen. De palen hebben verschillende hoogtes. Grote voor volwassenen, kleinere voor kinderen. In elke kubus zit een lampje.
“Volgens de Joodse traditie verdrijft het licht de duisternis,” vertelt Frank. Ze baseert haar werk op het Joodse gebruik om op de avond voor een sterfdag een kaarsje aan te steken voor een overleden dierbare. Op de sterfdag van elk slachtoffer brandt het lampje 24 uur lang.
Families zijn in het monument bij elkaar geplaatst. Via een QR-code kunnen bezoekers zien welke paal bij welk slachtoffer hoort.
Licht in duistere tijden
Opperrabbijn Binyomin Jacobs spreekt als volgende tijdens de onthulling van het monument. “Helaas moeten mensen eerst sterven, om erkend te worden als medemens. Zij hebben hier een lichtje gekregen, in hun Amersfoort.” Hij benadrukt het belang van herdenken, juist nu.
Muzikaal eerbetoon
Een indrukwekkend muzikaal optreden volgt. Een klein ensemble speelt een gedragen lied dat speciaal voor deze gelegenheid is geschreven. De melodie weerspiegelt zowel het verdriet als de hoop. De dans van Estrella Smith maakt het extra indrukwekkend.
Onthulling Joods monument
Als het donker wordt, volgt het hoogtepunt van de avond. Eerst worden zes kaarsen aangestoken.
Alle 360 lichtjes in het monument gaan daarna aan. De kubussen beginnen één voor één te gloeien, tot het hele Borneoplein baadt in een zacht licht. Het is een magisch moment na tachtig jaar wachten. Het Joods monument is officieel onthuld. “Wat mooi gedaan,” fluistert een van de aanwezigen. Een buurtbewoonster die vooraf kritisch was over het project, is nu overtuigd: “Kijk nou, hoe prachtig.”
Terug in hun Amersfoort
Aan het einde van de avond spreekt Arjeh Kalmann nog enkele woorden. “Vanaf vandaag heeft Amersfoort eindelijk een monument waar ze worden herdacht.” Zijn verzuchting “Eindelijk, eindelijk zijn jullie terug” komt recht uit het hart.
De stad Amersfoort heeft er met dit monument een plek bij gekregen waar de namen van 360 Joodse inwoners niet meer vergeten worden. Ze waren weg, maar nu zijn ze een terug. Eindelijk terug in hun Amersfoort.
Meer informatie
