Operationele gezondheidszorg
Operationele militaire gezondheidszorg is de medische zorg die militairen ontvangen tijdens een missie of inzet in een operationeel gebied. Het systeem is opgebouwd in vier niveaus, ofwel Roles of Care1, van basis eerste hulp tot uitgebreide ziekenhuiszorg in het thuisland. Elk niveau speelt een eigen rol in het redden van levens en het ondersteunen van militairen onder vaak zware omstandigheden.
Roles of Care / Chain of Care
Presentatie Hospitainer over Casualty Staging Unit (november 2025)
Role 1 – De eerste levensreddende handelingen
Role 1 is de eerste schakel in de geneeskundige keten. Hier krijgen gewonde of zieke militairen de allereerste medische hulp. Dat kan zelfhulp zijn of hulp van een collega, bijvoorbeeld met een tourniquet of pijnstilling. Alle militairen zijn hier in getraind (Zelfhulp en Kameradenhulp (ZHKH)). Daarnaast zijn er Combat Life Savers – militairen met extra medische training die net dat stapje verder kunnen gaan, bijvoorbeeld bij een zware bloeding of een luchtwegblokkade.
Ook militaire medici, zoals militair verpleegkundigen, spelen op dit niveau een belangrijke rol. Ze voeren stabiliserende handelingen uit, zoals het stelpen van bloedingen, het behandelen van wonden of het voorkomen van onderkoeling. Als het nodig is, zorgen ze dat een slachtoffer snel wordt vervoerd naar een hulppost of veldhospitaal voor verdere behandeling.
Een goed voorbeeld is een patrouille waarbij een militair gewond raakt door een explosie. Een collega verleent eerste hulp, een CLS stopt de bloeding, en de medic zorgt dat de militair snel wordt afgevoerd naar een hulppost (met bijvoorbeeld een Boxer Ambulance). Daarmee wordt het leven van de militair vaak letterlijk gered.
Role 2 – De hulpposten met meer capaciteit
Bij Role 2 komt meer specialistische zorg kijken. Denk aan een bataljonshulppost of een mobiele medische eenheid, we noemen ze de kleinere veldhospitalen. Hier zijn artsen, verpleegkundigen en ander medisch personeel aanwezig. Ze kunnen patiënten verder stabiliseren en, indien nodig, kleine chirurgische ingrepen doen om levens te redden.
Role 2 bestaat in twee vormen. De lichte variant (Role 2 Basic (R2B, ook Role 2 Light Maneuver genoemd) kan gemakkelijker meebewegen met troepen in het veld. De uitgebreide variant (Role 2 Enhanced (R2E) of Role 2+) beschikt over meer middelen, zoals röntgenapparatuur, een kleine intensive care, laboratoriumfaciliteiten en een operatiekamer. Ook tandheelkundige zorg en mentale ondersteuning kunnen er deel van uitmaken.
Voordat gewonden naar de volgende stap (Role 3) in de keten gaan, kunnen ze opgevangen worden in een Casualty Staging Unit.
Role 3 – Grote veldhospitalen en lokale ziekenhuizen
Role 3 is een volwaardig ziekenhuis in het missiegebied. Hier krijgen patiënten specialistische zorg, zoals uitgebreide operaties of postoperatieve behandeling. Deze ziekenhuizen zijn ingericht om langere tijd zorg te bieden, ook aan ernstig gewonden. Ze hebben gespecialiseerde afdelingen en voldoende personeel om complexe medische situaties aan te kunnen.
In deze fase vindt vaak de strategische evacuatie plaats: als het nodig is, worden patiënten van hieruit overgebracht naar een ziekenhuis buiten het inzetgebied, bijvoorbeeld in het thuisland. Zo kunnen ze verdere behandeling of revalidatie krijgen op een plek met nog meer mogelijkheden.
En ook hier kan een Casualty Staging Unit van pas komen wanneer gewonden naar de volgende stap in de keten gaan.
Role 4 – De zorg in het thuisland
Role 4 is de laatste schakel in de keten van de gezondheidszorg. Dit zijn militaire ziekenhuizen zoals het Centraal Militair Hospitaal in Utrecht, of civiele instellingen waarmee Defensie samenwerkt. Hier krijgen patiënten definitieve zorg: van uitgebreide operaties tot langdurige revalidatie en mentale begeleiding.
In tijden van grootschalige inzet kan de capaciteit van deze ziekenhuizen worden opgeschaald. Daarbij werkt Defensie samen met onder andere de reguliere gezondheidszorg en het Nationaal Rampenplan, om voldoende bedden en zorgpersoneel beschikbaar te hebben.
Voortzettingsvermogen
Bij een grootschalig conflict2 met veel gewonden komt de militaire gezondheidszorg zwaar onder druk te staan. Extra capaciteit (zowel personeel als middelen) is dan cruciaal. Samenwerking met civiele zorgverleners en inzet van reservepersoneel moet beter en ruimer geregeld zijn. Ook juridische zaken, zoals privacywetgeving en bevoegdheden van zorgverleners, verdienen aandacht.
De oorlog in Oekraïne laat zien hoe lastig medische hulp kan zijn onder vijandelijke dreiging. Drones maken directe hulp gevaarlijk. Gewonden kunnen soms pas na uren of dagen worden geholpen. Dat vraagt meer van militairen: ze moeten zichzelf en elkaar beter kunnen helpen, soms met begeleiding op afstand.
Ook geneeskundige installaties zijn kwetsbaar en worden bewust aangevallen. Goede camouflage, bescherming en flexibiliteit zijn essentieel. Zo blijft het zorgsysteem ook onder extreme omstandigheden functioneren, van het slagveld tot het ziekenhuis in Nederland.
- Joint Publication 4-02 – Joint Health Services
In hoeverre de Nederlandse implementatie hiervan afwijkt, is niet geheel helder (contact) ↩︎ - Voortzettingsvermogen, Een parate krijgsmacht in een weerbare maatschappij; HCSS; April 2025 ↩︎